Financiële criminaliteit omvat alle misdrijven waarbij geld of andere bezittingen op onrechtmatige wijze worden verkregen, verplaatst of verborgen om er financieel of professioneel voordeel uit te halen. Denk aan fraude, witwassen, corruptie en terrorismefinanciering. Criminelen maken daarbij vaak gebruik van de diensten van banken, verzekeraars, accountants en andere poortwachters. In dit artikel lees je welke vormen van financiële criminaliteit er zijn, wie ze in Nederland bestrijdt en wat je organisatie kan doen om misbruik te voorkomen.
Wat is financiële criminaliteit?
Financiële criminaliteit is een verzamelnaam voor misdrijven die draaien om geld: het onrechtmatig verkrijgen ervan, het verbergen van de herkomst, of het gebruik ervan voor criminele doelen. Het wordt ook wel financieel-economische criminaliteit genoemd, of in het Engels financial crime.
De belangrijkste vormen zijn:
- Fraude: iemand misleiden om er financieel beter van te worden, zoals beleggingsfraude, hypotheekfraude, verzekeringsfraude of oplichting via e-mail en telefoon.
- Witwassen: crimineel geld via een reeks transacties een legale herkomst geven, zodat het ongemerkt kan worden besteed of geïnvesteerd.
- Terrorismefinanciering: het financieren van terrorisme, ook met geld dat zelf een legale herkomst heeft.
- Corruptie: het aanbieden of aannemen van steekpenningen, bijvoorbeeld om een opdracht of vergunning binnen te halen.
- Belastingfraude: inkomsten of vermogen verzwijgen, vaak via constructies in het buitenland.
- Sanctieontduiking: zaken doen met personen of landen waarop sancties rusten.
Deze vormen hangen vaak samen. Opbrengsten uit fraude of drugshandel worden witgewassen, en voor dat witwassen worden soms bankrekeningen van derden misbruikt, de zogenoemde geldezels.
Waarom is financiële criminaliteit een probleem?
Financiële criminaliteit is een probleem omdat het niet alleen individuele slachtoffers raakt, maar ook het vertrouwen in het financiële systeem en de samenleving als geheel ondermijnt.
De impact is op drie niveaus zichtbaar:
- Voor slachtoffers: consumenten en bedrijven verliezen geld door fraude en oplichting, soms hun volledige spaargeld.
- Voor de samenleving: crimineel geld dat wordt witgewassen, vloeit terug in de legale economie, bijvoorbeeld via vastgoed of bedrijven. Daarmee krijgen criminelen invloed in wijken en sectoren, en ontstaat oneerlijke concurrentie voor bonafide ondernemers. Dat wordt ook wel ondermijning genoemd.
- Voor financiële instellingen: instellingen waarvan de diensten worden misbruikt, lopen het risico op boetes, strafrechtelijke vervolging en reputatieschade. Het Openbaar Ministerie heeft in het verleden schikkingen van honderden miljoenen euro's getroffen met banken die hun poortwachtersrol onvoldoende vervulden.
Daarnaast werken criminelen steeds professioneler. Ze maken gebruik van adviseurs en dienstverleners, de zogenoemde facilitators, die helpen om geldstromen te verhullen. Daarom ligt er in de aanpak van financiële criminaliteit steeds meer focus op die facilitators.
Wie bestrijdt financiële criminaliteit in Nederland?
In Nederland werken toezichthouders, opsporingsdiensten, justitie en private partijen samen om de impact van financiële criminaliteit te bestrijden. Elke partij heeft een eigen rol:
Organisatie | Rol |
|---|---|
Openbaar Ministerie (OM) | Vervolgt verdachten van financiële criminaliteit en kan schikkingen treffen |
Nationale politie | Spoort financiële criminaliteit op, vaak samen met de FIOD |
FIOD | De opsporingsdienst van de Belastingdienst voor fiscale en financieel-economische criminaliteit, met het Anti Money Laundering Centre (AMLC) |
FIU-Nederland | Ontvangt en analyseert meldingen van ongebruikelijke transacties, en verklaart ze zo nodig verdacht |
De Nederlandsche Bank, AFM, BFT | Houden toezicht op de naleving van de Wwft en op een integere bedrijfsvoering |
Publiek-private samenwerking
De aanpak werkt het best als overheid en private partijen informatie delen. Binnen het Financieel Expertise Centrum (FEC) werken sinds 1999 onder meer de AFM, DNB, de Belastingdienst, de FIOD, FIU-Nederland, het OM en de politie samen aan de integriteit van de financiële sector. In 2024 trad ook het BFT toe.
Onder de vlag van het FEC startte in 2019 de Serious Crime Taskforce (SCTF). In deze taskforce delen politie, OM, FIOD en FIU-Nederland onder strikte voorwaarden informatie met banken, waaronder ABN AMRO, ING, Rabobank en de Volksbank, over facilitators die betrokken zijn bij witwassen, corruptie of geweld. De banken kunnen die informatie koppelen aan ongebruikelijke transacties. Inmiddels is de SCTF een structureel samenwerkingsverband.
Wat is de rol van poortwachters?
Poortwachters zijn organisaties en beroepsgroepen die door de wet verplicht zijn om te voorkomen dat hun diensten worden misbruikt voor financiële criminaliteit. Ze staan als het ware aan de poort van het financiële systeem: via hen moet crimineel geld passeren om legaal te lijken.
De Wwft wijst poortwachters aan in verschillende sectoren. Denk aan banken, verzekeraars, geldverstrekkers en beleggingsondernemingen, maar ook aan accountants, belastingadviseurs, notarissen, advocaten en makelaars. Hun belangrijkste taken zijn:
- Klanten kennen: de identiteit van een klant vaststellen en weten met wie je zaken doet, ook achter een rechtspersoon.
- Transacties monitoren: geldstromen en het gedrag van klanten volgen, en afwijkingen signaleren.
- Melden: ongebruikelijke transacties melden bij FIU-Nederland.
- Weigeren of beëindigen: een klantrelatie niet aangaan of beëindigen als het cliëntenonderzoek niet kan worden afgerond.
De Wwft bepaalt welke verplichtingen gelden; de Wet op het financieel toezicht vraagt financiële instellingen daarnaast om een integere bedrijfsvoering. Een poortwachter die deze verplichtingen niet naleeft, riskeert sancties van de toezichthouder of vervolging door het OM. Bij beroepsgroepen zoals accountants en notarissen kan dat ook tuchtrechtelijke gevolgen hebben.
Wat kan je organisatie doen tegen financiële criminaliteit?
De belangrijkste bijdrage die je organisatie kan leveren, is je poortwachtersrol goed en aantoonbaar invullen. Dat betekent: weten wie je klanten zijn, signalen herkennen en tijdig melden.
- Voer een grondige risicoanalyse uit: bepaal bij welke klanten, producten en landen het risico op misbruik het grootst is.
- Doe een volledig cliëntenonderzoek: identificeer elke klant en de UBO, controleer documenten en screen op PEP's en sancties.
- Monitor doorlopend: volg transacties en wijzigingen in het klantprofiel, en voer periodieke reviews uit.
- Train je medewerkers: zorg dat medewerkers voorbeelden van ongebruikelijke transacties herkennen en weten hoe ze die intern melden.
- Leg alles vast: documenteer je afwegingen, zodat je bij een onderzoek van de toezichthouder kunt laten zien wat je hebt gedaan en waarom.
In het kort
- Financiële criminaliteit omvat misdrijven als fraude, witwassen, corruptie, terrorismefinanciering, belastingfraude en sanctieontduiking.
- Het schaadt slachtoffers, ondermijnt de samenleving en brengt financiële instellingen grote risico's.
- In Nederland bestrijden onder meer het OM, de politie, de FIOD, FIU-Nederland en de toezichthouders financiële criminaliteit.
- Publiek-private samenwerking, zoals binnen het Financieel Expertise Centrum en de Serious Crime Taskforce, speelt een steeds grotere rol.
- Poortwachters, zoals banken, accountants en notarissen, moeten hun klanten kennen, transacties monitoren en ongebruikelijke transacties melden.
- Organisaties dragen het meest bij door hun poortwachtersrol aantoonbaar in te vullen.
Veelgestelde vragen over financiële criminaliteit
Onder financiële criminaliteit vallen alle misdrijven waarbij geld of bezittingen onrechtmatig worden verkregen, verborgen of ingezet. De bekendste voorbeelden zijn fraude, witwassen, corruptie, terrorismefinanciering, belastingfraude en het ontduiken van sancties.
Witwassen is één vorm van financiële criminaliteit. Financiële criminaliteit is de overkoepelende term voor alle geldgerelateerde misdrijven. Witwassen gaat specifiek over het verhullen van de criminele herkomst van geld.
Een ongebruikelijke transactie is een transactie die past bij de indicatoren uit de Wwft, of waarbij een instelling vermoedt dat die verband kan houden met witwassen of terrorismefinanciering. Wwft-instellingen moeten zo'n transactie onverwijld melden bij FIU-Nederland. Die beoordeelt of de transactie verdacht is en geeft haar zo nodig door aan opsporingsdiensten.
Het Financieel Expertise Centrum (FEC) is een samenwerkingsverband van onder meer de AFM, DNB, de Belastingdienst, de FIOD, FIU-Nederland, het OM, de politie en het BFT. Het FEC versterkt de integriteit van de financiële sector, onder meer via projecten waarin publieke en private partijen samenwerken.
Poortwachters zijn alle instellingen die onder de Wwft vallen. Naast banken, verzekeraars en beleggingsondernemingen gaat het onder meer om accountants, belastingadviseurs, notarissen, advocaten, makelaars en handelaren in dure goederen.
Disclaimer
De informatie in dit artikel is uitsluitend bedoeld ter algemene voorlichting. Het mag niet worden beschouwd als bindend fiscaal, juridisch of financieel advies. Hoewel we ernaar streven dat de inhoud actueel en correct is, kunnen er geen rechten aan worden ontleend. Voor advies op maat, afgestemd op de specifieke situatie van uw organisatie, raden wij aan contact op te nemen met een bevoegde adviseur of specialist.
